ΠΙΣΩ
Το στρες και οι συνέπειές του στην υγεία μας
Τεύχος 25
Το στρες και οι συνέπειές του στην υγεία μας
Δρ. Χριστίνα Καραμανίδου
Ψυχολόγος Υγείας



Τι είναι το στρες και γιατί το αισθανόμαστε;

Ο καθένας από εμάς, όταν βρεθεί αντιμέτωπος με μία στρεσσογόνο κατάσταση, θα κάνει δύο ειδών εκτιμήσεις, προτού αντιδράσει με οποιονδήποτε τρόπο. Πρώτον, θα την αξιολογήσει και - σύμφωνα με την αντίληψη, τα βιώματα και τις εμπειρίες του - θα τη χαρακτηρίσει ως περισσότερο ή λιγότερο στρεσσογόνο. Σε δεύτερη φάση, θα αξιολογήσει τις δυνατότητες που έχει ο ίδιος για να αντεπεξέλθει ή να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή (Lazarus and Folkman, 1984). Αισθανόμαστε στρες όταν αντιλαμβανόμαστε μία ανισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων του περιβάλλοντος και των αποθεμάτων μας ή όταν η πίεση υπερβαίνει την ικανότητά μας να αντεπεξέλθουμε.


Τι συμβαίνει όταν βιώνουμε στρες; 
Στην περίπτωση που θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουμε μία κατάσταση που αντιλαμβανόμαστε ως στρεσσογόνο, το σώμα μας θα αντιδράσει απελευθερώνοντας στο αίμα ορμόνες του στρες όπως η κορτιζόνη και η αδρεναλίνη. Οι ορμόνες αυτές αυξάνουν τη συγκέντρωση, βελτιώνουν την ικανότητα αντίδρασης και τη δύναμη. Ταυτόχρονα, αυξάνουν το ρυθμό της καρδιάς, ανεβάζουν την πίεση, ενδυναμώνουν τη μνήμη και το σύστημα άμυνας του οργανισμού. Μετά από την αντιμετώπιση μιας κατάστασης που προκαλεί βραχυπρόθεσμο στρες, οι σωματικές μας λειτουργίες επιστρέφουν στα κανονικά επίπεδα.
 

Οξύ και χρόνιο στρες: Πώς επηρεάζουν το ανοσοποιητικό μας σύστημα;
Το οξύ (ή βραχυπρόθεσμο) και το χρόνιο (ή μακροπρόθεσμο) στρες επιδρούν στο ανοσοποιητικό μας σύστημα. Το οξύ συνήθως ενεργοποιεί παραπάνω το ανοσοποιητικό, ενώ το χρόνιο είναι πιθανότερο να καταβάλει το ανοσοποιητικό μας σύστημα ή να το κάνει να υπολειτουργεί. Το χρόνιο στρες, σε αντίθεση με το οξύ, προκαλεί διάφορα προβλήματα. Εάν ο οργανισμός βρίσκεται κατ' επανάληψη αντιμέτωπος με προκλήσεις στρες και παράγει συνεχώς ψηλά επίπεδα ορμονών του στρες, δεν έχει χρόνο να ανακάμψει και να αναζωογονηθεί. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η συνεχής έκθεση στο στρες μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα υγείας. 
 

Το στρες και οι συνέπειές του στην υγεία μας
Πολλές μελέτες έχουν διερευνήσει την επίδραση στρεσσογόνων παραγόντων στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος - άτομα που βιώνουν περισσότερο στρες παρουσιάζουν μειωμένη λειτουργία σε ορισμένους δείκτες του ανοσοποιητικού συστήματος, π.χ. μειωμένη δραστηριότητα κυττάρων φυσικών φονέων, μείωση πολλαπλασιασμού λεμφοκυττάρων κ.τ.λ. (Glaser, Kiecolt Glaser et al 1985, 1986, 1987).
Το στρες έχει διάφορες πνευματικές και συναισθηματικές συνέπειες, όπως αδυναμία συγκέντρωσης, ασθενή μνήμη και συχνά σύγχυση, επαναλαμβανόμενες αρνητικές σκέψεις ή κατάθλιψη, αίσθημα αποτυχίας, απογοήτευση, θυμό, εκνευρισμό και ευερεθιστικότητα. Παίζει μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη των χρόνιων παθήσεων και άλλων συχνών προβλημάτων υγείας, αφού έχει παρατηρηθεί ότι μπορεί να δημιουργήσει μια σωματική βλάβη ή να μεσολαβήσει για την εκδήλωσή της. Το στρες επίσης παίζει κύριο ρόλο στην εκδήλωση ψυχοσωματικών ασθενειών, δηλαδή ασθενειών με πραγματική οργανική βάση, που οφείλονται εν μέρει σε ψυχολογικούς παράγοντες. Οι πιο συνηθισμένες ψυχοσωματικές ασθένειες είναι η υπέρταση, το έλκος, το άσθμα, το ευερέθιστο έντερο, οι δερματικές ασθένειες, οι αλλεργίες, η ημικρανία κ.α. Μια άλλη μακροχρόνια αντίδραση στο στρες είναι η υιοθέτηση ανθυγιεινών συνηθειών, όπως του καπνίσματος, της χρήσης ναρκωτικών, της κατανάλωσης οινοπνεύματος, της έλλειψης σωματικής άσκησης. Το στρες μπορεί ακόμη να προκαλέσει ανωμαλίες στην καθημερινή ζωή και στον ύπνο. 
Όλες οι παραπάνω άμεσες και έμμεσες συνέπειες του στρες είναι καταστροφικές για την ποιότητα ζωής μας αφού απειλούν τη σωματική υγεία, την πνευματική ακεραιότητα, την καλή ψυχική κατάσταση και προκαλούν συναισθηματική καταπόνηση, με επιπτώσεις στην κοινωνική, προσωπική και επαγγελματική ζωή.
 

Τι μας προστατεύει από το στρες;
Πολλές μελέτες έχουν καταδείξει το ρόλο της κοινωνικής υποστήριξης στην σωματική και ψυχική υγεία (Cohen, 2004) και την ποιότητα ζωής (Kafetsios, 2006). Η κοινωνική υποστήριξη αναφέρεται στην (ψυχολογική) βοήθεια, αλλά και τη φροντίδα και το σεβασμό που λαμβάνουμε από το κοινωνικό μας δίκτυο, δηλαδή από την οικογένειά μας, τους φίλους μας, τους συναδέλφους μας, τους ειδικούς κ.λπ. Η κοινωνική υποστήριξη, αναφερόμενη στην ποιότητα των σχέσεων, διαφοροποιείται από το κοινωνικό δίκτυο, το οποίο αναφέρεται στην ποσότητα των διαπροσωπικών επαφών (Καραδήμας, 2005). Επιπλέον, στη βιβλιογραφία, γίνεται διάκριση ανάμεσα στις δομικές, (π.χ. το μέγεθος του δικτύου κοινωνικής υποστήριξης) και τις λειτουργικές (π.χ. η ικανοποίηση από την υποστήριξη) πλευρές της υποστήριξης (Kafetsios & Sideridis, 2006).
Σύμφωνα με τους Cohen & Wills (1985), η επίδραση της κοινωνικής στήριξης ασκείται άμεσα και έμμεσα. Στην πρώτη περίπτωση, το κοινωνικό δίκτυο μας παρέχει υψηλά επίπεδα ενίσχυσης, ενώ μας αναγνωρίζει και συγκεκριμένους ρόλους οι οποίοι μας προσδίδουν μία αίσθηση σταθερότητας και ελέγχου και κατά συνέπεια ευεξίας. Στην περίπτωση της έμμεσης επίδρασης, η κοινωνική στήριξη μας προστατεύει από τα αρνητικά γεγονότα και τις καταστάσεις και απορροφά τους κραδασμούς που δημιουργούνται. Αυτό γίνεται είτε με την επίδραση της υποστήριξης στη διαδικασία της αξιολόγησης (μας δίνει αίσθηση σιγουριάς, ελέγχου, επάρκειας) είτε παρέχοντάς μας υλική και συναισθηματική υποστήριξη.
 

Στρες και η καλή διαχείρισή του
Το στρες δεν είναι μια άμεση αντίδραση σε μία στρεσσογόνο κατάσταση, αλλά στην εκτίμησή μας για την ικανότητα αντιμετώπισής του και τους πόρους που διαθέτουμε για την αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης. Η διαχείριση του στρες αναπτύχθηκε και βασίζεται πάνω στην ιδέα ότι το στρες μπορεί να ελεγχθεί εφόσον η ικανότητά μας και οι πόροι που έχουμε μπορούν να βελτιωθούν.

  1. Υιοθετήστε ένα υγιεινό τρόπο ζωής: Κάνετε ήπια γυμναστική για 30 λεπτά 2-3 φορές την εβδομάδα. Κάνετε μια καλή διατροφή αποφεύγοντας τροφές που περιέχουν ζάχαρη και καφεΐνη. Αποφύγετε εντελώς το αλκοόλ και το κάπνισμα. Είναι σημαντικό να κοιμάστε καλά για να ξεκουράσετε το μυαλό και το σώμα σας. 
  2. Φροντίστε να αφιερώνετε χρόνο για διασκέδαση και χαλάρωση. Κάνετε τουλάχιστον μία ευχάριστη δραστηριότητα που σας χαλαρώνει κάθε μέρα. Περάστε χρόνο με τους αγαπημένους σας. Ζητήστε την υποστήριξή τους, υλική και συναισθηματική.
  3. Αποφύγετε κατά το δυνατόν ό,τι σας προκαλεί στρες. Μπορείτε να αρνηθείτε επιπλέον υπευθυνότητες ή πιέσεις όταν αισθανθείτε ότι δεν μπορείτε να ανταπεξέλθετε. Αποφύγετε άτομα ή συζητήσεις που σας πιέζουν ψυχικά. Θυμηθείτε ότι εσείς πρέπει να έχετε τον έλεγχο του περιβάλλοντός σας. Απαλλάξτε τον εαυτό σας από τις ευθύνες που δεν αποτελούν προτεραιότητα.
  4. Αλλάξτε την κατάσταση που σας προκαλεί στρες στο βαθμό που μπορείτε. Μιλήστε για τα συναισθήματά σας με σεβασμό και ειλικρίνεια. Διεκδικείστε ό,τι σας αξίζει, αλλά να είστε έτοιμοι να κάνετε και συμβιβασμούς. Κάνετε καλή διαχείριση του χρόνου σας.
  5. Προσαρμοστείτε στην κατάσταση κατά το δυνατόν. Προσπαθήστε να εστιάσετε στα θετικά σημεία της κατάστασης και βάλτε το πρόβλημα σε προοπτική. Μην αποζητάτε την τελειότητα.
  6. Αποδεχτείτε ό,τι δεν μπορείτε να αλλάξετε. Μην προσπαθείτε να ελέγξετε πράγματα που δε βρίσκονται στη σφαίρα επιρροής σας. Μοιραστείτε τα συναισθήματά σας με ανθρώπους της εμπιστοσύνης σας ή ζητήστε βοήθεια από κάποιον ειδικό.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ