ΠΙΣΩ
Ο Πονοκέφαλος. Tο σύμπτωμα που μας ταλαιπωρεί (σχεδόν) όλους  
Τεύχος 47
Ο Πονοκέφαλος. Tο σύμπτωμα που μας ταλαιπωρεί (σχεδόν) όλους  

Τι είναι ο πονοκέφαλος;

Ο πονοκέφαλος (ή επιστημονικότερα: κεφαλόπονος), όπως λέει και ίδια η λέξη, είναι πόνος στο κεφάλι. 

Βέβαια, όλοι οι πονοκέφαλοι δεν είναι όμοιοι. Άλλοι περνούν με μια ασπιρίνη και άλλοι δεν περνούν τελείως, ακόμη και με τα ισχυρότερα παυσίπονα. Αυτό συμβαίνει γιατί οι αιτίες που τους προκαλούν είναι πολλές και τελείως διαφορετικές μεταξύ τους. Μπορεί ο πονοκέφαλος να προκαλείται από το άγχος, οπότε είναι δυνατόν και μόνο αυτή η πληροφόρηση από τον γιατρό στον ασθενή και η διαβεβαίωση ότι δεν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία του να λύσει το πρόβλημα.


Είναι συχνός ο πονοκέφαλος;

Οι περισσότεροι πάσχουμε κάποια στιγμή, σε οποιαδήποτε ηλικία, από πονοκέφαλο. Άλλοι πάσχουν σπανιότερα και άλλοι συχνότερα. Άλλοι ελαφρότερα και άλλοι πολύ βαρύτερα. Άλλοι πάσχουν πάντα από το ίδιο είδος πονοκεφάλου και άλλοι από δύο ή τρία είδη διαφορετικά. Όμως μόνο το 10%, που υποφέρει συχνότερα ή από εντονότερο πόνο και επηρεάζεται σημαντικά η ποιότητα της ζωής του και η επαγγελματική του απόδοση, αναγκάζεται να καταφύγει στον γιατρό. 

Η αλήθεια είναι ότι όσοι δεν υπέφεραν ποτέ από πονοκέφαλο ή ημικρανία (πόνος συνήθως στο μισό κεφάλι) δεν μπορούν να καταλάβουν πόσο πολύ βασανίζονται αυτοί που πάσχουν. Φθάνουν μάλιστα να τους λένε ότι είναι «κατα φαντασίαν ασθενείς» και αυτό χειροτερεύει ακόμη περισσότερο την κατάστασή τους, επειδή νοιώθουν να αποξενώνονται από τους φίλους τους, συχνά ακόμα και από το οικογενειακό τους περιβάλλον, και τότε αισθάνονται ανασφάλεια και επιβαρύνονται ψυχολογικά, οπότε ο πονοκέφαλος χειροτερεύει (εικόνα 1). 

 

Εικόνα 1:
Πώς αισθάνεται ο πάσχων από πονοκέφαλο (πίνακας του Daumier)


Ποια είναι τα συχνότερα είδη του πονοκέφαλου;

Η ημικρανία, όπως αποκαλύπτει και η ονομασία της, αφορά (συνήθως) μόνο το μισό κεφάλι. Από ημικρανία πάσχει περίπου το 8% του πληθυσμού (οι γυναίκες πάσχουν πολύ συχνότερα). 

Αρχίζει με κρίσεις πόνου, πότε δεξιά πότε αριστερά (ενώ όταν προκαλείται από ανώμαλα αγγεία του εγκεφάλου είναι πάντα στην ίδια πλευρά), από τη νεαρή ηλικία και συνήθως ο ένας τουλάχιστον από τους γονείς πάσχει από την ίδια πάθηση. Συχνά προειδοποιεί τον ασθενή, ο οποίος νοιώθει αδύναμος, δεν έχει όρεξη για τίποτε και θέλει να πάει σε ένα ήσυχο-σκοτεινό δωμάτιο να ξαπλώσει. Αν το κάνει και κατορθώσει να κοιμηθεί, έχει πολλές πιθανότητες όταν ξυπνήσει να έχει αποφύγει την κρίση της ημικρανίας. Εάν δεν προλάβει, τότε καταλαβαίνει ότι δεν βλέπει καλά: βλέπει μαύρους κύκλους που τον εμποδίζουν να διαβάσει ή να δει τι βρίσκεται πίσω από αυτούς ή βλέπει γραμμές ζιγκ-ζαγκ που φεύγουν προς τα πλάγια, αλλά ξανάρχονται ξανά και ξανά (εικόνα 2).

 

Εικόνα 2:
Η εξέλιξη της ημικρανίας (από τον Netter)

 

Μετά αρχίζει ο πόνος. Συνήθως είναι δυνατός και χτυπά ρυθμικά με την ίδια ένταση, όπως ο σφυγμός ή με αυξανόμενη ένταση και ρυθμό, σαν να τρυπά ένα τρυπάνι. Ο ασθενής θέλει να κάνει εμετό και ο παραμικρός θόρυβος ή το φως κάνουν τον πόνο της ημικρανίας ακόμη πιο βασανιστικό. Εάν δεν κάνει ο ασθενής εμετό αυτόματα, τότε συχνά τον προκαλεί ο ίδιος. Με τον εμετό προκαλείται κάποια ανακούφιση και ο ασθενής ξανακερδίζει κάποια χρονικά περιθώρια να προσπαθήσει να κοιμηθεί. Εάν όμως πιστέψει πως πέρασε η κρίση και προσπαθήσει να εργασθεί, τότε ο πόνος ξανάρχεται ακόμα πιο δυνατός και ανυπόφορος και διαρκεί (αν δεν πάρει φάρμακο) από μερικές ώρες μέχρι μία ή, το πολύ, δύο μέρες και φεύγει σιγά-σιγά• συνήθως ο ασθενής συνειδητοποιεί με ευχάριστη έκπληξη ότι πέρασε πια ο πονοκέφαλος, αλλά δεν μπορεί να καθορίσει το πότε. 

Εάν ο ασθενής αισθάνεται μουδιασμένο ή αδύναμο έως παράλυτο το χέρι ή το πόδι της άλλης πλευράς (από αυτήν του κεφαλιού που πονά), ή εάν δεν μπορεί να μιλήσει σωστά ή δεν μπορεί να καταλάβει τα λόγια που ακούει ή να προφέρει τις λέξεις που θέλει, τότε πρόκειται για Ημικρανία με επιπλοκές (ή επιστημονικότερα: Επιπεπλεγμένη ημικρανία, εικόνα 3).

 

Εικόνα 3:
Μικρό εγκεφαλικό έμφρακτο μετά από κρίση επιπεπλεγμένης ημικρανίας, όπως φαίνεται στην αξονική τομογραφία.

 

Εάν η ημικρανία συμβαίνει λίγες μέρες πριν ή κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά το τέλος της περιόδου ή στο μέσον περίπου του κύκλου (όταν δηλαδή συμβαίνει η ωορρηξία), τότε πρόκειται για την Ημικρανία της περιόδου (ή επιστημονικότερα: Καταμήνια ημικρανία).

Υπάρχει ακόμη και η Παιδική ημικρανία, που συνήθως αρχίζει με πόνο στη μέση της κοιλιάς, εμετό ή ίλιγγο λίγες ώρες πριν αρχίσει ο πονοκέφαλος. 

Η Αιτία της ημικρανίας δεν έχει ακόμη βρεθεί. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες (ορμονικοί, ψυχικοί, διατροφικοί, περιβαλλοντικοί, τοξικοί) πού προκαλούν σύσπαση, η οποία αντανακλαστικά προξενεί αγγειοδιαστολή στις μήνιγγες και εκδηλώνεται ο κεφαλόπονος. 

Η Θεραπεία των συχνότερων αυτών μορφών της ημικρανίας (εκτός από την αποφυγή ορισμένων τροφών, των περιβαλλοντικών αλλαγών και των ορμονικών φαρμάκων που την προκαλούν) βασίζεται σήμερα στις τριπτάνες, που είναι αποτελεσματικά φάρμακα χωρίς τις σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες των παλαιότερων φαρμακευτικών ουσιών. Τεράστια σημασία έχει να παίρνει ο ασθενής το φάρμακο μόλις αρχίζει η κρίση. Η μορφή του ρινικού ψεκασμού (σουματριπτάνη) δρα το ίδιο γρήγορα με την ένεση, ενώ πιο πρακτικό είναι το χάπι που διαλύεται γρήγορα μέσα στο στόμα (ριζατριπτάνη), οπότε και να κάνει ο ασθενής εμετό ξέρουμε ότι μαζί με τις τροφές δεν βγήκε και το χάπι. Όμως οι τριπτάνες θα πρέπει να αποφεύγονται, αν ο ασθενής πάσχει από στηθάγχη (κίνδυνος καρδιακού εμφράγματος). Τότε, αποτελεσματικότερος αποδείχθηκε ο συνδυασμός παρακεταμόλης με κωδεΐνη, μαζί με απόσυρση σε σκοτεινό και ήσυχο χώρο. 

Για τους ασθενείς που υποφέρουν από συχνές και βαριές κρίσεις ημικρανίας πρόκειται να κυκλοφορήσουν σύντομα και στην Ελλάδα τα μονοκλωνικά αντισώματα, που με μια ένεση τον μήνα, το τρίμηνο ή το εξάμηνο (ανάλογα με τη δραστική ουσία) θα προφυλάσσουν τον ασθενή από αυτές τις κρίσεις.

Ο Κεφαλόπονος από μυϊκό σπασμό (ή επιστημονικότερα: από Μυϊκή τάση) είναι η συχνότερη μορφή πονοκεφάλου. Υπολογίζεται ότι το 30 έως 78% του πληθυσμού θα υποφέρει από αυτόν για κάποια περίοδο της ζωής του• πιθανότατα προκαλείται από μυϊκή σύσπαση στον αυχένα, που διαρκεί μεγάλο χρονικό διάστημα, εξαιτίας ψυχικής υπερέντασης και υπερκόπωσης. 

Ο πόνος είναι πάντοτε σε όλο το κεφάλι (όχι στο μισό, όπως στην ημικρανία), διαρκεί από μισή ώρα έως επτά μέρες, έχει σταθερή, αλλά όχι μεγάλη ένταση και συχνά μοιάζει σαν να σφίγγεται το κεφάλι από ένα στεφάνι ή να πιέζεται από το βάρος ενός κράνους. Μερικοί ασθενείς βρίσκουν εμπειρικά ότι ανακουφίζονται αν σηκώσουν με τα δυο τους χέρια το κεφάλι τους προς τα πάνω, απαλλάσσοντας έτσι τους αυχενικούς μύες από την επιβάρυνση να κρατούν το κεφάλι στη σωστή θέση, όταν είναι όρθιοι. Η κατάθλιψη είναι αρκετά συχνή επιπλοκή και προκαλεί έναν φαύλο κύκλο, λόγω της επιδείνωσης του πονοκεφάλου από την κατάθλιψη και της κατάθλιψης από τον πονοκέφαλο (εικόνα 4)

 

Εικόνα 4:
Πώς αισθάνεται ο πάσχων από πονοκέφαλο από μυϊκό σπασμό και οι στρεσογόνες περιστάσεις της καθημερινής ζωής (από τον Netter)

 

Θεραπευτικά, αφού εξακριβωθούν και αντιμετωπιστούν οι επιβαρυντικοί παράγοντες, βοηθούν αποτελεσματικά τα αγχολυτικά, τα αντικαταθλιπτικά, η καφεΐνη και τα μυοχαλαρωτικά. Περίπου το 50% των ασθενών δεν χρειάζεται να υποβληθεί σε κάποια αγωγή, αν του εξηγηθεί σωστά τι ακριβώς είναι η πάθηση από την οποία υποφέρει.

Σε σχετικά ηλικιωμένους ασθενείς, συχνός είναι ο Κεφαλόπονος της Αρτηριοσκλήρυνσης, που είναι ήπιος, επίμονος και εντονότερος το πρωί, ο Κεφαλόπονος της αρτηριακής Υπέρτασης, που πιάνει όλο το μέτωπο ή το πίσω μέρος του κεφαλιού, χτυπά όπως ο σφυγμός και χειροτερεύει όταν ο πάσχων ξαπλώνει, ο Κεφαλόπονος της αρτηριακής Υπότασης, που είναι συνεχής και χειροτερεύει όταν ο πάσχων σηκώνεται, ενώ βελτιώνεται όταν ξαπλώνει, και ο Κεφαλόπονος από το Γλαύκωμα που είναι μονόπλευρος στο μέτωπο και πηγαίνει πίσω από το μάτι.

Ο Κεφαλόπονος από Όγκο, Αιμάτωμα ή Απόστημα μέσα στο κρανίο είναι πρωινός μαζί με αναγούλα ή εμετό, συχνά και με σύγχυση ή επιληπτικές κρίσεις. Η διάγνωση γίνεται με την Αξονική ή τη Μαγνητική τομογραφία (εικόνα 5)

 

α β

γ δ

 

Εικόνα 5:
Όγκος (αστροκύττωμα Ι πριν (α) και μετά το σκιαστικό (β), απόστημα (γ) και υποσκληρίδιο αιμάτωμα (δ), όπως φαίνονται στην αξονική τομογραφία).

 

Παρόμοιος είναι και ο Κεφαλόπονος από τον ψευδοόγκο του εγκεφάλου ή Ιδιοπαθή ή Καλοήθη ενδοκρανιακή υπέρταση που προκαλείται συνήθως σε νεαρές παχύσαρκες γυναίκες, χειροτερεύει σιγά-σιγά, μέρα με τη μέρα, είναι πιο δυνατός το πρωί και με την κούραση και ο ασθενής βλέπει θαμπά ή διπλά. Η βυθοσκόπηση (του οφθαλμού) δείχνει οίδημα της θηλής του οπτικού νεύρου. Το κοιλιακό σύστημα του εγκεφάλου φαίνεται στην αξονική και τη μαγνητική τομογραφία συνήθως στενό, καθώς πιέζεται από τον πρησμένο εγκέφαλο. Η θεραπεία με κορτιζόνη και ακεταζολαμίδη είναι συνήθως αποτελεσματική, αλλά για την αποφυγή της υποτροπής απαιτείται σημαντική μείωση του σωματικού βάρους. Διαφορετικά, είναι πιθανό να χρειαστεί σχίσιμο της μεμβράνης γύρω από το οπτικό νεύρο, ώστε να βρίσκει διέξοδο το εγκεφαλονωτιαίο υγρό.

Ο κεφαλόπονος εξαιτίας παθήσεων του αυχένα είναι πάντοτε μονόπλευρος, δεν αλλάζει πλευρά, αρχίζει από το πίσω μέρος της κεφαλής και επεκτείνεται στον κρόταφο και εν συνεχεία πίσω από το μάτι (εικόνα 6).

 

Εικόνα 6:
Μικρό εγκεφαλικό έμφρακτο μετά από κρίση επιπεπλεγμένης ημικρανίας, όπως φαίνεται στην αξονική τομογραφία.

 

Χωρίς θεραπεία διαρκεί από τρεις ώρες μέχρι λίγες ημέρες, το πολύ έως τρεις εβδομάδες. Συχνά υπάρχει ίλιγγος και προκαλείται εμετός, ενώ το μάτι της πλευράς που πονά δεν βλέπει καλά. Πολύ συχνά, ο πόνος επεκτείνεται στον ώμο και στο χέρι της ίδιας πλευράς. Όλοι σχεδόν οι ασθενείς επηρεάζονται και υποφέρουν από κατάθλιψη. Σπουδαίο διαγνωστικό στοιχείο θεωρείται το γεγονός ότι η ομόπλευρη ένεση τοπικού αναισθητικού στο νεύρο που βγαίνει ανάμεσα από τον πρώτο και τον δεύτερο σπόνδυλο του αυχένα προκαλεί ανακούφιση από τον πόνο, όχι μόνο στον αυχένα και στο πίσω μέρος της κεφαλής, αλλά και στον κρόταφο και στο μάτι, όπου δεν έγινε ένεση αναισθητικού.

Ο κεφαλόπονος της παραρρινοκολπίτιδας (της ιγμορίτιδας) είναι δυνατόν κατά διαστήματα να σουβλίζει (στην οξεία φάση) ή να έχει συνέχεια την ίδια ένταση (στη χρόνια κατάσταση). Ο πόνος επιδεινώνεται με τον βήχα και το φτάρνισμα. 

Σε ιγμορίτιδα (που είναι η συχνότερη παραρρινοκολπίτιδα) πονάει κυρίως το πρόσωπο, αλλά ο πόνος αντανακλά συχνά και στο αυτί της ίδιας πλευράς. Μερικές φορές, οι ακτινογραφίες δεν κατορθώνουν να αποκαλύψουν την πάθηση, οπότε θα απαιτηθεί αξονική ή μαγνητική τομογραφία. 

Σε μετωπιαία κολπίτιδα (που είναι πιο επικίνδυνη) πονάει το μέτωπο, επάνω ή πίσω από το μάτι, και χειροτερεύει με το ξάπλωμα στο κρεβάτι και με ελαφρό χτύπημα στην ίδια πλευρά του μετώπου. Επειδή τα οστά στο πίσω τοίχωμα είναι πιο λεπτά από ένα χιλιοστό, ο κίνδυνος διάβρωσης και δημιουργίας εμπυήματος ή αποστήματος μέσα στο κρανίο (με κίνδυνο θανάτου) είναι από αιώνων γνωστός (εικόνα 7).

 

Εικόνα 7:
Μαγνητική Τομογραφία άνδρα ηλικίας 27 ετών με υποτροπιάζουσα μετωπιαία κολπίτιδα αριστερά από επταετίας, ο οποίος έπασχε από επίμονο συνεχή κεφαλόπονο. Όταν ο ασθενής ξάπλωνε, ο πόνος σούβλιζε από μπροστά την αριστερή πλευρά του μετώπου του.

 

Άλλη συχνή μορφή κεφαλόπονου είναι ο ψυχογενής κεφαλόπονος, ο οποίος εκδηλώνεται ως πόνος ελαφράς έως μέτριας έντασης μετωποκροταφικά, είτε στη μία είτε και στις δύο πλευρές του κρανίου και διαρκεί από ημέρες έως αρκετές εβδομάδες σε ασθενείς με μελαγχολία, κρίσεις πανικού, έντονο άγχος ή υστερία. Οι ασθενείς συχνά, εκτός από τον πονοκέφαλο, λένε ότι υπάρχει κάτι μέσα στο κεφάλι τους ή ότι αισθάνονται το κεφάλι τους άδειο.

Ο κεφαλόπονος των μαθητών, που διαβάζουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε επίπεδα πλέον θρανία (και όχι πια στα θρανία με κλίση), προκαλείται από την αναγκαστική μακροχρόνια σκυμμένη στάση της κεφαλής, που επιβαρύνει τον αυχένα και ερεθίζει τις μήνιγγες. Ο πόνος συνήθως εντοπίζεται στο μέτωπο, όπως άλλωστε και στον κεφαλόπονο από αδιάγνωστη ακόμα μυωπία των μαθητών. Στις περιπτώσεις αυτές, ένας μύωπας κακός και αδιάφορος μαθητής των τελευταίων θρανίων που δεν μπορεί να παρακολουθήσει τι γράφεται στον πίνακα (και ενοχλεί και τους διπλανούς συμμαθητές), μεταβάλλεται σε επιμελή έως άριστο, μόλις μετατεθεί σε θρανίο της πρώτης σειράς (για να τον προσέχει καλύτερα ο δάσκαλος), οπότε η αδιάγνωστη μυωπία του δεν του προκαλεί πλέον πονοκέφαλο, εξαιτίας της συνεχούς σύσπασης των μυών, στην προσπάθειά του να δει καθαρότερα.

Ο κεφαλόπονος της υπαραχνοειδούς αιμορραγίας, συνήθως μετά από σπάσιμο μιας ελαττωματικής αρτηρίας του εγκεφάλου, είναι συνήθως αφόρητος, αρχίζει από το πίσω τμήμα της κεφαλής σαν τσεκουριά και αποκτά γρήγορα τον ρυθμό του σφυγμού, καθώς μετατοπίζεται (συνήθως) προς το μέτωπο. Ταυτόχρονα, ο ασθενής βλέπει θολά, δεν μπορεί να σκύψει και κάνει εμετό. Τότε επιβάλλεται απόλυτη ακινησία μέχρι να βρεθεί και να διορθωθεί το ελάττωμα της αρτηρίας με την αξονική, τη μαγνητική τομογραφία και την αγγειογραφία (εικόνα 8).

 

α β

γ δ

ε στ

ζ η
Εικόνα 8:
Υπαραχνοειδής αιμορραγία (α) είτε από ανώμαλα αγγεία (β, όπως φαίνονται στην αξονική τομογραφία γ και δ) είτε από ανεύρυσμα της μέσης εγκεφαλικής αρτηρίας αριστερά, όπως φαίνεται στην αξονική τομογραφία (ε: πριν και στ: μετά το σκιαστικό), καθώς και στην καρωτιδική αγγειογραφία (ζ: από μπροστά και η: από τα πλάγια).

 

Όμως υπήρξαν πολλοί ασθενείς με υπαραχνοειδή αιμορραγία, οι οποίοι πήγαν περπατώντας (παίζοντας κυριολεκτικά τη ζωή τους κορώνα-γράμματα) για να εξεταστούν με αξονική τομογραφία. Συνήθως, επρόκειτο για ασθενείς που έπασχαν από πολλά χρόνια από κεφαλόπονο και έτσι και αυτός ο πονοκέφαλος, αν και εντονότερος, δεν τους ανησύχησε ιδιαίτερα. Συχνά, μάλιστα, δεν υπάρχουν δεσμευτικά νευρολογικά διαγνωστικά στοιχεία, οπότε δεν αποκλείεται η τόσο επικίνδυνη αυτή κατάσταση να υποτιμηθεί.

Η Αθροιστική κεφαλαλγία, από την οποία πάσχουν συχνότερα (90%) οι άνδρες, κυρίως ηλικίας 20 έως 50 ετών, είναι πάντοτε μονόπλευρη, με ανυπόφορο πόνο, που σουβλίζει το μάτι. Σύντομα τρέχουν δάκρυα, κλείνει η μύτη και κοκκινίζει το πρόσωπο της ίδιας πλευράς. Ο πόνος αρχίζει ξαφνικά χωρίς προειδοποίηση, συχνά μία έως δύο ώρες μετά την αρχή του ύπνου, οπότε ο ασθενής ξυπνά από τον αφόρητο πόνο, που αντανακλά μετωποβρεγματικά ή στον κρόταφο, στο πρόσωπο και σπανιότερα στον αυχένα και στον ώμο. Ο πόνος διαρκεί μισή έως δύο ώρες και ξανάρχεται συνήθως μέχρι τρεις φορές, πάντοτε την ίδια ακριβώς ώρα, συνήθως επί μερικές εβδομάδες . ακολουθεί ελεύθερο μεσοδιάστημα, συνήθως από τρεις μήνες έως πέντε χρόνια, και υποτροπιάζει απροειδοποίητα πάντα στην ίδια πλευρά. Από την πάθηση αυτή υπήρξαν ασθενείς που αυτοκτόνησαν, για να απαλλαγούν από τον πόνο (εικόνα 9).

 

Εικόνα 9:
Οι εκδηλώσεις της αθροιστικής κεφαλαλγίας, το πρόσωπο του ασθενούς και η συμπεριφορά του (από τον Netter).

 

Θεραπευτικά, εκτός από τις τριπτάνες (όπως και στην ημικρανία), χρησιμοποιούνται η καπσαϊσίνη (ως αλοιφή που εφαρμόζεται ψηλά στον βλεννογόνο της ίδιας με τον πόνο πλευράς της μύτης), ενώ προληπτικά χορηγούνται κορτιζόνη και λίθιο. 

Η Γιγαντοκυτταρική αρτηριίτιδα προκαλεί συνήθως μονόπλευρο πονοκέφαλο, εντοπίζεται συνήθως στον κρόταφο, όπου η αρτηρία είναι διογκωμένη σαν φίδι και πονά όταν την πιέσουμε. 

Η διάγνωση (που επιβάλλεται να γίνει γρήγορα πριν πάθουν βλάβη τα οπτικά νεύρα και τυφλωθεί ο ασθενής) θα στηριχτεί στη μεγάλη αύξηση της ταχύτητας καθίζησης των ερυθρών αιμοσφαιρίων, στην αύξηση της α2-σφαιρίνης και στην ανεύρεση γιγαντοκυττάρων κατά τη βιοψία της πάσχουσας αρτηρίας. Θεραπευτικά χορηγείται αποτελεσματικά η κορτιζόνη.

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί πως ό,τι αφορά στον κεφαλόπονο - ο χρόνος και ο τρόπος της εξέλιξής του, όπως και οι μεταβολές του - έχει ιδιαίτερη διαγνωστική αξία για την ταχύτερη και ακριβέστερη διάγνωση, καθώς και για την εύστοχη χρησιμοποίηση των διαγνωστικών μεθόδων για την αντικειμενική επιβεβαίωση της αιτίας του κεφαλόπονου.

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ