ΠΙΣΩ
Ο ρόλος της γνώσης στην αντιμετώπιση του χρόνιου πόνου  
Τεύχος 46
Ο ρόλος της γνώσης στην αντιμετώπιση του χρόνιου πόνου  

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο χρόνιος (επίμονος) πόνος έχει πάρει διαστάσεις επιδημίας. Υπολογίζεται ότι το 20% του πληθυσμού παγκοσμίως υποφέρει από πόνο που επιμένει για περισσότερο από 3 μήνες. Ο χρόνιος πόνος συνήθως συνοδεύεται από λειτουργική ανικανότητα, καθώς και ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις στον πάσχοντα και στους οικείους του, οδηγώντας σε τεράστια οικονομική και κοινωνική επιβάρυνση. Το πρόβλημα του χρόνιου πόνου είναι δυσεπίλυτο, επειδή ο πόνος είναι πολύπλοκος και πολυδιάστατος. 

Ένα μέρος του προβλήματος είναι ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε και ερμηνεύουμε τον πόνο. Η στρατηγική αντιμετώπισης του πόνου που υιοθετεί ο ασθενής, δηλαδή το πώς συμπεριφέρεται όταν πονάει, φαίνεται να είναι πιο σημαντική από τον ίδιο τον πόνο που βιώνει. Πολλές επιστημονικές μελέτες υποστηρίζουν ότι η στρατηγική αντιμετώπισης μπορεί να προβλέψει τις πιθανότητες εμφάνισης χρόνιου πόνου και ανικανότητας. Καθοριστικός παράγοντας της στρατηγικής αντιμετώπισης που θα υιοθετήσει ο ασθενής είναι η γνώση του για τον πόνο.

Υπάρχουν δύο ευρέως διαδεδομένοι μύθοι σχετικά με τον πόνο:

1. Ο πόνος είναι άμεσα συνδεδεμένος με βλάβη στους ιστούς, δηλαδή ο πόνος σημαίνει πάντα ότι η περιοχή του σώματος που πονάει έχει τραυματιστεί και ότι, όσο μεγαλύτερη είναι η ένταση του πόνου, τόσο μεγαλύτερη είναι και η βλάβη στους ιστούς. 

2. Ο χρόνιος πόνος οφείλεται σε κακή επούλωση των ιστών, δηλαδή όταν ο πόνος επιμένει σημαίνει ότι ο τραυματισμένος ιστός δεν έχει επουλωθεί ή ότι υπάρχει ακόμα φλεγμονή.

Τα πιο πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα της νευροεπιστήμης του πόνου, σε συνδυασμό με την εφαρμογή του βιο-ψυχοκοινωνικού μοντέλου στη μελέτη του πόνου, παρέχουν ισχυρές αποδείξεις που καταρρίπτουν αυτούς τους μύθους.


Τι είναι ο πόνος;

Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μελέτης του Πόνου (IASP), ο πόνος ορίζεται ως «μία δυσάρεστη αισθητική και συναισθηματική εμπειρία που σχετίζεται με πραγματική ή δυνητική βλάβη ιστών ή περιγράφεται με τους όρους μιας τέτοιας βλάβης». Ο πόνος, λοιπόν, είναι μια υποκειμενική εμπειρία, η οποία πάντα περιλαμβάνει την αισθητική, τη γνωσιακή (σκέψεις, πεποιθήσεις κτλ) και τη συναισθηματική διάσταση και μπορεί να παρουσιαστεί χωρίς να υπάρχει πραγματική βλάβη στους ιστούς.

Με βάση τη Βιολογία του Στρες, ο πόνος αποτελεί μια φυσιολογική απάντηση πολλαπλών συστημάτων που ενεργοποιείται από τον εγκέφαλο όταν αντιλαμβάνεται μια απειλή, με σκοπό την επιβίωση. Με άλλα λόγια, η αίσθηση του πόνου είναι ένα αντιληπτικό στοιχείο της απάντησης του στρες, της οποίας ο κυρίαρχος σκοπός είναι να μεταβάλει τη συμπεριφορά μας, ώστε να βελτιωθούν οι διαδικασίες της επούλωσης και να αυξηθούν οι πιθανότητες επιβίωσης. Για παράδειγμα, όταν πατήσουμε ένα καρφί, το πόδι μας πονάει τόσο έντονα που μας αναγκάζει να σταματήσουμε ο,τιδήποτε άλλο κάνουμε για να το φροντίσουμε. Με την πάροδο του χρόνου και καθώς ο τραυματισμένος ιστός επουλώνεται και επανέρχεται στην αρχική του κατάσταση, ο πόνος μειώνεται σταδιακά και εξαλείφεται. Έτσι, ο πόνος μπορεί να παρομοιαστεί με ένα συναγερμό προστασίας του σώματός μας που ενεργοποιείται από τον εγκέφαλο όταν αντιλαμβάνεται ότι βρισκόμαστε σε κίνδυνο για να μας βοηθήσει να επιβιώσουμε. Φυσιολογικά, όταν περάσει ο κίνδυνος απενεργοποιείται και ο συναγερμός.

Από την άλλη πλευρά, αν ο εγκέφαλος αξιολογήσει ότι ο πόνος δεν είναι χρήσιμος για την επιβίωσή μας, τότε θα παρακάμψει τις πληροφορίες που δέχεται για τον τραυματισμό και θα ενεργοποιήσει τον οργανισμό για να αντιμετωπίσουμε ή να αποφύγουμε τον άμεσο κίνδυνο. Για παράδειγμα, αν γυρίσουμε τον αστράγαλό μας καθώς διασχίζουμε έναν κεντρικό δρόμο και ξαφνικά δούμε ένα φορτηγό να έρχεται καταπάνω μας, δεν θα νιώσουμε πόνο εκείνη τη στιγμή, αλλά αργότερα, όταν «κρυώσει», αφού δηλαδή περάσει ο κίνδυνος (φορτηγό). Υπάρχουν πιο ακραία παραδείγματα, όπως ιστορίες στρατιωτών που υπέστησαν ακρωτηριασμό στον πόλεμο, αλλά τη στιγμή του τραυματισμού δεν ένιωσαν καθόλου πόνο, επειδή έπρεπε να κρυφτούν από τον εχθρό για να επιβιώσουν. Επομένως, ο πόνος στο 100% των περιπτώσεων παράγεται από τον εγκέφαλο, ο οποίος, αφού λάβει υπόψη τις εισερχόμενες πληροφορίες από τους ιστούς και από το ευρύτερο πλαίσιο, ζυγίζει τη συγκεκριμένη κατάσταση και αποφασίζει αν είναι χρήσιμο για την επιβίωση του οργανισμού να ενεργοποιήσει τον συναγερμό του πόνου.


Τι συμβαίνει στον χρόνιο πόνο;

Σε καταστάσεις χρόνιου πόνου, ο συναγερμός του πόνου ενεργοποιείται πολύ εύκολα, χωρίς να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο πόνος δεν αντανακλά τη βλάβη των ιστών, αλλά σχετίζεται περισσότερο με την αυξημένη ευαισθησία του νευρικού συστήματος. Σε ένα υπερευαίσθητο νευρικό σύστημα, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί τον συναγερμό ακόμα και με ερεθίσματα που δεν είναι πραγματικά επικίνδυνα, όπως με απλές κινήσεις, με το να βλέπουμε άλλους να κινούνται ή ακόμα με τη σκέψη ότι κινούμε την επώδυνη περιοχή. Είναι όπως ένας υπερευαίσθητος συναγερμός αυτοκινήτου που ενεργοποιείται από ένα δυνατό ρεύμα αέρα.
 


 

Εικόνα 1


Το νευρικό σύστημα μπορεί να ευαισθητοποιηθεί από ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες που ερμηνεύονται από τον εγκέφαλο ως απειλή και σχετίζονται περισσότερο με τις γνωσιακές, συναισθηματικές και κοινωνικές παραμέτρους της εμπειρίας του πόνου. Η λανθασμένη ή περιορισμένη γνώση για τον πόνο, οι απειλητικές πληροφορίες της πάθησης, ο φόβος και το στρες, τα αρνητικά συναισθήματα, η αδυναμία εργασίας, οι καταστροφικές σκέψεις, οι προηγούμενες εμπειρίες του πόνου, είναι μερικοί από τους παράγοντες που μπορούν να επιφέρουν λειτουργικές μεταβολές στο νευρικό σύστημα και να το ευαισθητοποιήσουν. Στη συνέχεια, η αποφυγή κινήσεων και δραστηριοτήτων λόγω του πόνου έχει ως αποτέλεσμα δομικές και λειτουργικές μεταβολές στο μυοσκελετικό σύστημα, το οποίο χάνει τη φυσική του κατάσταση και γίνεται ευάλωτο, στέλνοντας απειλητικά σήματα προς τον εγκέφαλο που αυξάνουν την ευαισθητοποίηση. Έτσι, το άτομο μπαίνει σε ένα φαύλο κύκλο πόνου και ανικανότητας (βλ. Εικόνα 1).


Ποια είναι λοιπόν η αλήθεια για τον πόνο;

1. Ο πόνος δεν είναι αξιόπιστος δείκτης της παρουσίας ή της έκτασης της ιστικής βλάβης. 

2. Ο χρόνιος πόνος δεν σημαίνει ότι υπάρχει βλάβη στους ιστούς που δεν έχει επουλωθεί, αλλά οφείλεται σε αυξημένη ευαισθησία του νευρικού συστήματος.

Πολλά περισσότερα θα μπορούσαν να ειπωθούν για τον πόνο, καθώς είναι τόσο πολύπλοκος. Το πρόβλημα του χρόνιου πόνου είναι δύσκολο να λυθεί, αλλά το σημαντικότερο μήνυμα από τη σύγχρονη νευροεπιστήμη του πόνου είναι ότι υπάρχει ελπίδα, όχι μόνο για τη διαχείριση του πόνου, αλλά και για την αντιμετώπισή του. Το πρώτο βήμα είναι να αντικαταστήσουμε τους μύθους με αληθινή γνώση και να κατανοήσουμε το πραγματικό νόημα του πόνου που βιώνουμε, ώστε να μειώσουμε το αίσθημα της απειλής και να νιώσουμε ασφαλείς. Έτσι, θα ανοίξει ο δρόμος για θεραπευτική κίνηση και λειτουργική αποκατάσταση. 

Η εκπαίδευση για τον πόνο είναι θεραπεία. 
Η γνώση είναι δύναμη!

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ