ΠΙΣΩ
Φάρμακο... ένα «ακριβό» αγαθό, προϊόν υψηλής τεχνολογίας
Τεύχος 42
Φάρμακο... ένα «ακριβό» αγαθό, προϊόν υψηλής τεχνολογίας

Η ιστορία της ανακάλυψης των φαρμάκων για την ίαση διαφόρων ασθενειών χάνεται στα βάθη των αιώνων. Μαρτυρίες για τη χρήση φαρμάκων που για πολλούς αιώνες ήταν αποκλειστικά προερχόμενα από φυσικές πηγές – κυρίως φυτικές δρόγες – υπάρχουν ήδη από το 2700 π.Χ.. Στην πάροδο όλων αυτών των χιλιετιών, η ανακάλυψη και παραγωγή νέων φαρμάκων άλλαξε βεβαίως δραματικά, αλλά ένα χαρακτηριστικό έμεινε σχεδόν σταθερό: η αμφιταλάντευση στον χαρακτηρισμό του φαρμάκου ως κοινωνικού αγαθού από τη μία και ως εμπορικού προϊόντος από την άλλη. Η ισορροπία αυτή υπήρξε πάντα εξαιρετικά ασταθής και δεν είναι εύκολο να απαντήσει κάποιος τελικά τι από τα δύο υπερισχύει.

Πολύ συχνά τίθεται το ερώτημα: «τι είναι αυτό που κάνει τα καινούρια φάρμακα τόσο ακριβά;». Στο άρθρο αυτό θα ασχοληθούμε με τον βασικότερο παράγοντα κοστολόγησης που αφορά τις διαδικασίες έρευνας και ανάπτυξης από τις φαρμακευτικές εταιρείες και όχι με επί μέρους παράγοντες (κρατικές νομοθεσίες, κάλυψη ασφαλιστικών ταμείων, κανάλια διανομής κ.ά.) που καθορίζουν τοπικά την τιμή ενός φαρμάκου. Παράλληλα, θα καταδείξουμε εν συντομία την κατεύθυνση της φαρμακευτικής έρευνας και τις προκλήσεις για την ανακάλυψη νέων, καινοτόμων φαρμάκων.



Για τους ασθενείς, καινούρια φάρμακα σημαίνουν λιγότερες παρενέργειες, βραχύτερη νοσηλεία, καλύτερη ποιότητα ζωής και βεβαίως παράταση του χρόνου επιβίωσης. Η ανάπτυξη όμως νέων φαρμάκων είναι μια μακρά και πολύπλοκη διαδικασία. Κατά μέσο όρο, απαιτούνται 10 χρόνια για να ολοκληρώσει ένα φάρμακο το ταξίδι από την αρχική ανακάλυψη μέχρι το ράφι του φαρμακείου! Το μέσο κόστος της έρευνας και ανάπτυξης φτάνει τα 2,6 δις δολάρια, καθώς από τις χιλιάδες έως και εκατομμύρια ενώσεις που δοκιμάζονται, ελάχιστες τελικά θα λάβουν την τελική έγκριση. Από τα φάρμακα που φτάνουν στο στάδιο της κλινικής δοκιμής, υπολογίζεται ότι την ολοκληρώνουν με επιτυχία λιγότερα από 12%. Ποια είναι όμως τα επί μέρους στάδια αυτής της τόσο εξαντλητικής, χρονοβόρας και πολυδάπανης διαδικασίας;


Ανακάλυψη των υποψήφιων Χημικών Μορίων

Αυτό απαιτεί γενικά 3 δράσεις:

Α. Βασική έρευνα
«Εν αρχή ήν … η ασθένεια»! Αν εξαιρέσουμε κάποιες σπάνιες, αλλά οπωσδήποτε εντυπωσιακές, τυχαίες ανακαλύψεις (π.χ. πενικιλίνη), η έρευνα ξεκινά από τη φύση της ίδιας της ασθένειας και μάλιστα σε κυτταρικό πλέον επίπεδο. Η αλματώδης ανάπτυξη των επιστημών της Γενετικής και της Μοριακής Βιολογίας έχουν ανοίξει νέους δρόμους στην αποκάλυψη των γενεσιουργών αιτίων πολλών ασθενειών. Εδώ βασίζεται και το αρκετά πιθανό πια σενάριο της παραγωγής των personalized medicines, δηλαδή φαρμάκων ειδικά φτιαγμένων για συγκεκριμένο ασθενή. 


Β. Σχεδιασμός των υποψήφιων χημικών/βιολογικών μορίων

Γνωρίζοντας πια τη βιολογία της ασθένειας και, ευχής έργον, τον κυτταρικό υποδοχέα-στόχο, ερευνητικά εργαστήρια συνθέτουν με τη βοήθεια τεχνολογικών ανακαλύψεων αιχμής στον τομέα της βιοχημείας και της μοριακής βιολογίας μερικές εκατοντάδες ή χιλιάδες μόρια (προ-φάρμακα) που έχουν μεγάλες πιθανότητες φαρμακολογικής δράσης. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια τεράστιων βάσεων δεδομένων και υπολογιστικών μοντέλων (bioinformatics), προ-υπολογίζουν τη δραστικότητά τους σε διάφορα επίπεδα (φαρμακοκινητικό, φαρμακοδυναμικό, τοξικολογικό, δοσολογικό, μορφής χορήγησης), ώστε τελικά να απομείνουν εκείνα με τα ευνοϊκότερα χαρακτηριστικά. 


Γ. Προκλινικός έλεγχος

Περιλαμβάνει in vitro και in vivo (ζώντα κύτταρα, πειραματόζωα) πειράματα που θα οριστικοποιήσουν το υποψήφιο φάρμακο, το οποίο θα εισαχθεί στον κλινικό έλεγχο. Σ’ αυτήν τη φάση, οι ερευνητές πρέπει να λύσουν και το πρόβλημα της παραγωγής του φαρμάκου σε μεγαλύτερη κλίμακα που θα χρειαστεί στο επόμενο στάδιο.

 


 

Κλινικός έλεγχος 

Πρόκειται για μια τεράστια διαδικασία, αυστηρά καθορισμένη και ελεγχόμενη που διαρκεί κατά μέσο όρο 6-7 χρόνια και ακολουθεί την παρακάτω διαδρομή:

Κατάθεση ερευνητικού φακέλου (IND) για έγκριση της κλινικής δοκιμής από τον αντίστοιχο κρατικό φορέα (στις ΗΠΑ είναι ο FDA). Περιλαμβάνει τα στοιχεία από όλη την προηγηθείσα διαδικασία και τις πιθανές φαρμακολογικές ή/και ανεπιθύμητες ενέργειες που αναμένονται στον κλινικό έλεγχο.

Στη συνέχεια, το φάρμακο χορηγείται σε εθελοντές, υπό την εποπτεία συνεργαζόμενων γιατρών και νοσηλευτικών ιδρυμάτων, σε τρεις φάσεις:

Φάση I. Χορήγηση σε μικρό πληθυσμό (περίπου 100) υγιών ατόμων. Εξετάζονται κυρίως οι τυχόν παρενέργειες και τα φαρμακοκινητικά χαρακτηριστικά του φαρμάκου.

Φάση II. Χορήγηση σε μικρό πληθυσμό (100 - 500 ) ασθενών της συγκεκριμένης νόσου. Εκτός των άλλων, γίνεται παράλληλη χορήγηση εικονικού φαρμάκου (placebo) και φαρμάκου αναφοράς που ήδη κυκλοφορεί, για να γίνει σύγκριση της αποτελεσματικότητας.

Φάση ΙΙΙ. Χορήγηση σε μεγάλο πληθυσμό (1000 - 5000) ασθενών. Καθώς αποτελεί και το τελικό στάδιο πριν την έγκριση, γίνεται συλλογή όλων των πληροφοριών που αφορούν την ασφάλεια και αποτελεσματικότητα (safety and efficacy) του φαρμάκου και καταρτίζεται το επίσημο φύλλο οδηγιών. Στη φάση αυτή, υπάρχει συνεργασία εκατοντάδων γιατρών και νοσηλευτικών ιδρυμάτων από πολλά μέρη του κόσμου.

Έγκριση του φαρμάκου. Ο κλινικός έλεγχος ολοκληρώνεται με την κατάθεση του τελικού φακέλου που περιλαμβάνει όλα τα συλλεγέντα στοιχεία και συμπεράσματα των προκλινικών και κλινικών ελέγχων, καθώς και μελλοντικές διαδικασίες παραγωγής και παρακολούθησης. Για κάθε νέο φάρμακο, μπορεί να ξεπερνάει σε έκταση τις 100.000 σελίδες!


Μετα-εγκριτική έρευνα και παρακολούθηση

Η έρευνα για κάθε φάρμακο δεν σταματάει πρακτικά ποτέ. Η εταιρεία παραγωγής είναι υποχρεωμένη να παρακολουθεί και να συλλέγει διαρκώς στοιχεία για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά του. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που φάρμακα είτε αποσύρθηκαν ύστερα από χρόνια κυκλοφορίας είτε αναβαθμίστηκε το θεραπευτικό τους εύρος.

 

Συμπεράσματα 

Αν και κάναμε μια πολύ περιληπτική παρουσίαση της έρευνας και ανάπτυξης νέων φαρμάκων, γίνεται εύκολα αντιληπτό το μέγεθος του έργου που πρέπει να επιτελεστεί. Στην πραγματικότητα, σ’ αυτό παίρνει μέρος ένα ολόκληρο «βιοφαρμακευτικό οικοσύστημα» που περιλαμβάνει: ανεξάρτητα εργαστήρια, πανεπιστήμια, ενώσεις ασθενών (εθελοντές), δημόσια ελεγκτικά κέντρα, κλινικές και βέβαια τις φαρμακοβιομηχανίες που διευθύνουν την παραγωγή. Η τάση που διαμορφώνεται εδώ και 2 περίπου δεκαετίες οδηγεί την έρευνα από τα μικρά χημικά μόρια στα βιολογικά φάρμακα (biologics), όπως ανασυνδυασμένες πρωτεΐνες και μονοκλωνικά αντισώματα και ακόμη μακρύτερα σε γονιδιακές θεραπείες και νουκλεϊκά οξέα. Η επανάσταση που έχει φέρει στη φαρμακευτική η επιστήμη της μοριακής βιολογίας είναι πραγματικά κοσμογονική. Αυτό βέβαια συνεπάγεται τη θέσπιση νέων πρωτοκόλλων έρευνας και κανόνων βιοηθικής, τα οποία όμως, αν και προσφέρουν δικλείδες ασφαλείας, συχνά επιβαρύνουν χρονικά και οικονομικά την κυκλοφορία καινοτόμων φαρμάκων. Έτσι, όπως σημειώσαμε και στη αρχή, η ανάγκη για φάρμακα ασφαλή, προσιτά σε όλους τους ασθενείς, σε κάθε μέρος του πλανήτη, που είναι ο σκοπός του «κοινωνικού κράτους», έρχεται δυστυχώς σε αντίθεση με την πραγματικότητα ενός προϊόντος υψηλής τεχνολογίας, πολύτιμου μεν, αλλά και ακριβού. 

Εικόνα 1:
Το κόστος της ανάπτυξης φαρμάκων ανέρχεται δραματικά ενώ η παραγωγικότητα πέφτει
(NMEs: νέες μοριακές δομές).

 

• Μόλις 1 από τα 10.000 υπό δοκιμή φάρμακα παίρνει τελικά έγκριση

• “Η σύνθεση της νέας οπτικής στην ανθρώπινη βιολογία, με την εφαρμογή νέων εργαλείων και τεχνολογιών, έχει την ικανότητα να φέρει στα προσεχή δέκα χρόνια μεγαλύτερη πρόοδο απ’ ό,τι στα προηγούμενα πενήντα!” John Lechleiter, PhD, CEO ELI LILLY

• “Όταν δεν μπορείς να επιτύχεις έναν στόχο, μην αλλάζεις το στόχο, άλλαξε τη μέθοδο.” 
Κονφούκιος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ