ΠΙΣΩ
Κάπνισμα: Ψυχολογική Εξάρτηση & Αντιμετώπιση
Τεύχος 35
Κάπνισμα: Ψυχολογική Εξάρτηση & Αντιμετώπιση

Το κάπνισμα αποτελεί την κυριότερη αιτία ασθενειών, αλλά και πρώιμης θνησιμότητας στις αναπτυγμένες χώρες, καθώς η χρήση του καπνού αναφέρεται ως ένας από τους κυρίαρχους παράγοντες κινδύνου με σοβαρότατες επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου. Ο καρκίνος των πνευμόνων, αλλά και πολλές μορφές καρκίνου (στόματος, οισοφάγου, παγκρέατος, ουροδόχου κύστεως κ.λπ.), συνδέονται άμεσα με το κάπνισμα. Ακόμη, καταστάσεις όπως χρόνιες αποφρακτικές παθήσεις των πνευμόνων (χρόνια βρογχίτιδα, πνευμονικό εμφύσημα, άσθμα), προσβολές του καρδιαγγειακού συστήματος, καθώς και σεξουαλικές διαταραχές. 

Εξίσου βλαπτικές είναι οι επιδράσεις του καπνίσματος σε θέματα γονιμότητας, αλλά και εμβρυϊκών επιπλοκών κατά τη διάρκεια της κύησης.
 
Στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπολογίζεται ετησίως ότι περίπου 1,2 εκατ. θάνατοι οφείλονται στο κάπνισμα. Πρόσφατες στατιστικές σε 34 χώρες του ΟΟΣΑ (2014) καταδεικνύουν ότι στην Ελλάδα το ποσοστό καπνιστών αγγίζει το 33% του ενηλίκου πληθυσμού, ενώ ο μέσος όρος συγκεντρώνεται στο 20.7%. Ταυτόχρονα, τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας επισημαίνουν ότι η θνησιμότητα στην Ελλάδα ανέρχεται στο 19,3% και η έκθεση στο παθητικό κάπνισμα κυμαίνεται έως και 71%. 

 

Ο καπνός περιέχει περίπου 250 γνωστές καρκινογόνες ουσίες και περισσότερες από 4.000 χημικές ουσίες. 

 

H νικοτίνη είναι η ουσία που συμβάλλει άμεσα στη σωματική έξη συντηρώντας την καπνιστική συμπεριφορά, η διατήρηση της οποίας εξαρτάται από περιβαλλοντολογικούς, αλλά και από ψυχοκοινωνικούς παράγοντες. Η έλλειψη νικοτίνης στους καπνιστές επιφέρει σωματικά συμπτώματα, όπως δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, άγχος, σύγχυση, αίσθημα θυμού, καταθλιπτική διάθεση, πονοκεφάλους, αίσθημα τρόμου, εφίδρωση, έντονη επιθυμία για κάπνισμα, διαταραχές ύπνου, αυξημένη όρεξη, βραδυκαρδία, υπνηλία, ανικανότητα. Όπως καταλαβαίνουμε, το άτομο που καπνίζει έρχεται αντιμέτωπο με ποικίλα συμπτώματα στέρησης, τα οποία τείνουν να αναστέλλουν και να περιορίζουν σημαντικά την επιθυμία για διακοπή του καπνίσματος. 
Παράλληλα με την επίδραση της νικοτίνης στο σώμα, ο καπνιστής συνδέει αυτήν την εθιστική συνήθεια με θετικά συναισθήματα, όπως την εκτόνωση, την ανακούφιση από το άγχος και την ένταση της καθημερινότητας, καθώς και τη μείωση του αισθήματος του πόνου και της πείνας. Η χρήση του τσιγάρου λειτουργεί καταπραϋντικά και ο καπνιστής νιώθει ότι χαλαρώνει, ότι ανακτά τον έλεγχο, απομακρύνοντας πρόσκαιρα με αυτόν τον τρόπο τα δυσάρεστα συναισθήματα. Αυτή η σχέση εξάρτησης που δημιουργείται προκύπτει μέσω της διαδικασίας της μάθησης. Πιο συγκεκριμένα, ο καπνιστής συνδέει ένα ερέθισμα ή μια κατάσταση που βιώνει άλλοτε θετική και άλλοτε αρνητική με την καπνιστική συμπεριφορά. Η επανάληψη αυτής της πράξης οδηγεί στην αυτοματοποίηση και στην ασυνείδητη εμπλοκή του καπνιστή σε αυτή την εθιστική συμπεριφορά. 
 
Τόσο οι πεποιθήσεις που σχετίζονται με το κάπνισμα, όσο και οι ευχάριστες συνέπειες που απορρέουν από αυτήν τη συμπεριφορά, εντείνουν την εξάρτηση από τη νικοτίνη. Έτσι, λοιπόν, ο καπνιστής έρχεται αντιμέτωπος με τη σωματική, αλλά και την ψυχολογική εξάρτηση, την οποία συχνά αδυνατεί να κατανοήσει. Σε περιπτώσεις όπου η σωματική του υγεία απειλείται, η διακοπή καπνίσματος παρουσιάζεται ως επείγουσα και άμεση προτεραιότητα.


 

Ποιες είναι οι θεραπευτικές παρεμβάσεις για τη διακοπή του καπνίσματος;


 Η διαδικασία διακοπής καπνίσματος αποτελεί μια διαδρομή με πολλές δυσκολίες. Ο εθισμός στο τσιγάρο είναι μια πολύπλοκη συμπεριφορά. Οι ενδιαφερόμενοι ακολουθούν πολλούς και εναλλακτικούς τρόπους διακοπής καπνίσματος, όπως το ηλεκτρονικό τσιγάρο, το βελονισμό, την ομοιοπαθητική, τα τσιρότα και τις τσίχλες νικοτίνης, τα χάπια, καθώς και άλλα μέσα για να απαλλαχτούν από την εξάρτηση. Σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια αυτή διαδραματίζει η αποφασιστικότητα, η αναγνώριση από τη μεριά του καπνιστή των εσωτερικών αναγκών που καλύπτει μέσα από το κάπνισμα, καθώς και τα κίνητρα που ενεργοποιούνται για την οριστική παύση αυτής της καπνιστικής συνήθειας. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι, κατά τη διάρκεια της προσπάθειας διακοπής, ο καπνιστής, ενώ παρουσιάζει μια συνειδητή αποχή για αρκετό διάστημα από το κάπνισμα, σύντομα επανέρχεται σε αυτήν τη συνήθεια. Το φαινόμενο παραβίασης της αποχής (Abstinence Violation Effect) είναι συχνό, καθώς παρατηρείται έντονα και αποτελεί έναν από τους πρωταρχικούς παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά την επιτυχημένη έκβαση αυτής της προσπάθειας. Η ανάλυση και η επεξεργασία των λόγων που οδήγησαν στην υποτροπή, σε συνδυασμό με τον έλεγχο της παρορμητικής συμπεριφοράς του και τη θέσπιση νέων τρόπων αντιμετώπισης των στρεσογόνων καταστάσεων, αποτελούν σημαντικό αρωγό για τη μελλοντική πρόληψη.

Η αξιοποίηση του γνωσιακού-συμπεριφοριστικού μοντέλου στην αντιμετώπιση της ψυχολογικής εξάρτησης από το κάπνισμα αποσκοπεί στη γνωσιακή αναδόμηση των αιτιών που ώθησαν τον καπνιστή στην αναζήτηση ενός τσιγάρου, επιτυγχάνοντας τόσο την αλλαγή τρόπου σκέψης απέναντι στο κάπνισμα όσο και την προώθηση της αλλαγής αυτής της συμπεριφοράς. Ταυτόχρονα, κατά τη διάρκεια της θεραπείας, χρήζεται απαραίτητη η συνδρομή του θεραπευτή στην ενδυνάμωση των κινήτρων του καπνιστή και στη θετική ενίσχυσή του, καθώς και στην αύξηση της αυτοπεποίθησης του ατόμου. Η αντιμετώπιση του φόβου πρόσληψης βάρους και η αρνητική διάθεση μετά τη διακοπή του καπνίσματος παρουσιάζουν μειωμένη επιρροή στην απόφαση για μια πιο υγιή και ποιοτική ζωή.

Ας μην ξεχνάμε ότι η προσέγγιση ενός ατόμου που καπνίζει χρειάζεται να είναι ολιστική. Η συνεργασία με κατάλληλους ειδικούς (πνευμονολόγους, καρδιολόγους, φυσιάτρους, ψυχολόγους, διαιτολόγους) καθίσταται απαραίτητη για τη βελτίωση και προαγωγή τόσο της σωματικής όσο και της ψυχικής υγείας του καπνίζοντος.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ