ΠΙΣΩ
Παχυσαρκία
Τεύχος 17
Παχυσαρκία
Δρ Γεώργιος Ι. Κούρτογλου
Ειδικός Παθολόγος – Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ

Τι σημαίνει ο όρος Παχυσαρκία;
Παχυσαρκία είναι η συσσώρευση λίπους στο ανθρώπινο σώμα πέραν της ποσότητας που είναι απαραίτητη για την αρμονική του λειτουργία. Η αύξηση του σωματικού λίπους έχει σαν αποτέλεσμα και αύξηση του σωματικού βάρους. Η πρόσληψη περισσότερης ενέργειας (φαγητό) από αυτή που καταναλώνουμε (σωματική δραστηριότητα), οδηγεί στην Παχυσαρκία.



Πώς ορίζεται η Παχυσαρκία;
Η Παχυσαρκία ορίζεται μέσω ενός δείκτη που συσχετίζει το σωματικό βάρος με το ύψος του ατόμου. Ο δείκτης αυτός ονομάζεται Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) και υπολογίζεται από το πηλίκο του σωματικού βάρους υπολογισμένου σε κιλά, δια του ύψους μετρημένου σε μέτρα επί τον εαυτό του.

Η κατανομή του λίπους είναι η ίδια για όλα τα άτομα;
Όχι. Ούτε η ποσότητα, ούτε η κατανομή του λίπους είναι ίδια σε όλα τα άτομα. Συγκεκριμένα, οι γυναίκες συσσωρεύουν λίπος στους μηρούς και τους γλουτούς και γι’ αυτό το σώμα τους παρομοιάζει με αχλάδι. Το σώμα μιας γυναίκας φυσιολογικού βάρους περιέχει περίπου 20-30% λίπος. Οι άνδρες συσσωρεύουν λίπος κυρίως στην κοιλιά και γι’ αυτό το σώμα τους παρομοιάζει με μήλο. Το σώμα ενός άνδρα φυσιολογικού βάρους περιέχει περίπου 12-20% λίπος.
Η κατανομή λίπους τύπου αχλαδιού είναι λιγότερο επικίνδυνη από αυτή τύπου μήλου, για προβλήματα υγείας που σχετίζονται με την Παχυσαρκία.

Το ποσό του λίπους που συσσωρεύεται στην κοιλιά και είναι επικίνδυνο για την υγεία του ατόμου, μπορεί εύκολα να υπολογιστεί με τη μέτρηση της περιμέτρου μέσης. Η μέτρηση αυτή γίνεται με το άτομο σε όρθια θέση, και η μεζούρα τοποθετείται στο μέσο της απόστασης μεταξύ του κατώτερου σημείου των πλευρών και του ανώτερου σημείου των οστών της λεκάνης.

Για τις γυναίκες, η περίμετρος μέσης θα πρέπει να είναι λιγότερο από 80 εκατοστά. Εάν υπερβαίνει τα 88 εκατοστά, τότε αυξάνουν δραματικά οι πιθανότητες εμφάνισης προβλημάτων υγείας σχετιζόμενων με την Παχυσαρκία. Οι αντίστοιχες τιμές για τους άνδρες είναι 94 και 102 εκατοστά.



Γιατί παχαίνουμε όλο και περισσότερο;
Η παθογένεια της παχυσαρκίας είναι πολύπλοκη. Ένας σημαντικός προδιαθεσικός παράγοντας είναι η κληρονομικότητα (20-25%). Η επίδραση της κληρονομικότητας αποδεικνύεται από το γεγονός ότι σε ορισμένες οικογένειες, αλλά και εθνικές πληθυσμιακές ομάδες όπως οι Ινδιάνοι της φυλής Pima (Αριζόνα, ΗΠΑ), συναντάμε σε πολύ ψηλό ποσοστό παχυσαρκία. Όταν ο ένας εκ των δύο γονέων είναι παχύσαρκος, η θεωρητική πιθανότητα παχυσαρκίας είναι 40%, ενώ στην περίπτωση που και οι δύο γονείς είναι παχύσαρκοι, η πιθανότητα σχεδόν διπλασιάζεται. Μια άλλη παρατήρηση που ενισχύει την ίδια άποψη είναι ότι οι μονοωογενείς δίδυμοι (που έχουν ακριβώς τα ίδια γονίδια), εκτός από τις εξωτερικές ομοιότητες, έχουν τις περισσότερες φορές και παραπλήσιο βάρος. Με παχυσαρκία σχετίζονται επίσης ορισμένες σπάνιες κληρονομικές παθήσεις του μεταβολισμού (π.χ. σύνδρομο Prader-Willi, σύνδρομο Bardet-Biedl, κλπ.), καθώς και κάποια νοσήματα των ενδοκρινών αδένων (θυρεοειδούς, παγκρέατος, επινεφριδίων). Η συμβολή τους όμως στην σημερινή επιδημιολογική εξάπλωση της παχυσαρκίας είναι μάλλον αμελητέα. Η επικρατέστερη επιστημονική άποψη είναι ότι:

”Η παχυσαρκία στις μέρες μας προκαλείται από το χρόνιο συνδυασμό υπερκατανάλωσης ανθυγιεινών τροφίμων και έλλειψης φυσικής δραστηριότητας. Η ελλιπής ενημέρωση, η καθιστική ζωή και η ανθυγιεινή διατροφή οδηγούν στην παχυσαρκία ακόμη και τα άτομα που δεν καταναλώνουν υπερβολικά μεγάλες ποσότητες τροφής”.

Ορισμένοι ψυχογενείς παράγοντες, όπως άγχος και stress, φαίνεται ότι ευνοούν την παχυσαρκία (ψυχογενής θεωρία). Τα αγχώδη και ανικανοποίητα άτομα έχουν αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσουν κάτω από συνθήκες ψυχολογικής πίεσης ανώμαλη διατροφική συμπεριφορά, όπως βουλιμία και παροξυσμική υπερφαγία.



Ο «τοξικός» συνδυασμός του αιώνα μας.
Η έλλειψη χειρονακτικής εργασίας είναι ένα χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής που λειτουργεί αποσταθεροποιητικά στο καθημερινό μεταβολικό ισοζύγιο. Από την άλλη πλευρά, η βιομηχανοποίηση της αγροτικής παραγωγής και η συνεπακόλουθη αύξηση της παραγωγής τροφίμων έχουν οδηγήσει τα τελευταία 30 χρόνια τις αναπτυγμένες χώρες στην υπερκατανάλωση τροφίμων. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από αφθονία τροφίμων που είναι πλούσια σε λίπος, ζάχαρη και άχρηστη ενέργεια. Υπολογίζεται ότι τη δεκαετία του 90, ο μέσος Αμερικανός κατανάλωνε κάθε μέρα 340 θερμίδες περισσότερο απ’ ό,τι τη δεκαετία του 80 και 500 θερμίδες περισσότερο απ’ ό,τι τη δεκαετία του 50 (University of California Wellness Letter, January 2002). Ένα σοβαρό κοινωνικό-πολιτικό γεγονός του 20ου αιώνα που ενοχοποιείται επίσης για την επιδημιολογική έξαρση της παχυσαρκίας, είναι η μαζική αστικοποίηση και η συνεπακόλουθη αύξηση της απασχόλησης των γυναικών. Η εξάρτηση της σύγχρονης αστικής οικογένειας από την κατεργασμένη - έτοιμη τροφή, είναι η κυριότερη αιτία της εκρηκτικής διάδοσης των ταχυφαγείων (fast-foods) τα τελευταία 20 χρόνια. Τα έτοιμα γεύματα των fast foods είναι το πιο κλασσικό παράδειγμα ανθυγιεινής τροφής. Η Ευρωπαϊκή Ιατρική Εταιρεία Μελέτης της Παχυσαρκίας (European Association for the Study of Obesity) εκτιμά ότι αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα, η παχυσαρκία στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα φθάσει τα επίπεδα του 50% μέχρι το 2030.

Είναι η Παχυσαρκία νόσος;
Νόσος ορίζεται κάθε κατάσταση που μειώνει την ποιότητα και τη διάρκεια ζωής. Η Παχυσαρκία έχει πολλές δυσμενείς επιπτώσεις, από τη συχνή εμφάνιση κακής διάθεσης που μπορεί να φτάνει έως την κατάθλιψη, το αίσθημα σωματικής κόπωσης, κακό ύπνο λόγω ροχαλητού και άπνοιας. Πολλές φορές τα άτομα που είναι παχύσαρκα έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, γεγονός που οφείλεται στις πολλές αποτυχημένες προσπάθειες για απώλεια βάρους. Συχνά βασανίζονται από τύψεις και ενοχές επειδή έφαγαν παραπάνω ή διαφορετικά περιορίζουν τις δραστηριότητές τους, δεν κάνουν το καλοκαίρι μπάνιο στη θάλασσα, δεν προσλαμβάνονται εύκολα ως εργαζόμενοι και πολλές φορές αδυνατούν να αυτοεξυπηρετηθούν. Δυστυχώς όμως δεν είναι μόνο αυτές οι επιπτώσεις του αυξημένου βάρους που σχετίζεται με την Παχυσαρκία. Η Παχυσαρκία σχετίζεται με αύξηση των τριγλυκεριδίων στο αίμα, της «κακής» χοληστερίνης (LDL) και του ουρικού οξέος, καθώς και μείωση της «καλής» χοληστερίνης HDL. Η αυξημένη ποσότητα κοιλιακού λίπους μειώνει τη δράση της ινσουλίνης που παράγεται στο πάγκρεας, λόγω της αντίστασης που εμφανίζεται στη δράση της, γεγονός που αυξάνει δραματικά την πιθανότητα να εμφανιστεί Σακχαρώδης Διαβήτης και αρτηριακή υπέρταση. Έτσι, τα καρδιαγγειακά συμβάντα, όπως τα εμφράγματα και τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια είναι πιο συχνά στους υπέρβαρους και παχύσαρκους. Τέλος, είναι γεγονός ότι η Παχυσαρκία σχετίζεται με αυξημένη εμφάνιση ορισμένων καρκίνων (μαστού, ενδομήτριου, τραχήλου στις γυναίκες και προστάτη, παχέος εντέρου στους άνδρες). Είναι λοιπόν φανερό ότι η παχυσαρκία μειώνει τόσο την ποιότητα όσο και τη διάρκεια ζωής και συνεπώς είναι νόσος που αντιμετωπίζεται δύσκολα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, χαρακτηρίζει την Παχυσαρκία ως τη Νέα Παγκόσμια Επιδημία.

Θεραπεύεται η Παχυσαρκία;
Η Παχυσαρκία, ως χρόνια νόσος απαιτεί και χρόνια αντιμετώπιση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας σχεδίασε τη στρατηγική αντιμετώπισης της Παχυσαρκίας:

  • Το πρώτο βήμα λοιπόν είναι το άτομο να σταματήσει την αύξηση του βάρους.
  • Στη συνέχεια να μάθει να σταθεροποιεί το βάρος του, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις συνυπάρχουσες παθήσεις που σχετίζονται με την Παχυσαρκία (διαβήτης, υπέρταση, κατάθλιψη κλπ.).
  • Αφού επιτύχει σε αυτά, ο παχύσαρκος θα επιχειρήσει να χάσει βάρος με αυξημένες πιθανότητες να επιτύχει.
     

Τι πρέπει να κάνει ο υπέρβαρος / παχύσαρκος για να αντιμετωπίσει το πρόβλημά του;
Πρέπει να συμβουλευτεί έναν επιστήμονα της υγείας (γιατρό με εμπειρία στην αντιμετώπιση της νόσου αυτής). Έτσι, θα μπορέσει να αντιληφθεί το μέγεθος του προβλήματός του και τη σφαιρική αντιμετώπιση που απαιτείται (δίαιτα, σωματική δραστηριότητα, αλλαγή τρόπου ζωής, φαρμακευτική αντιμετώπιση ακόμα και χειρουργική αντιμετώπιση σε κάποιες περιπτώσεις), με τρόπο αξιόπιστο και επιστημονικό. Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις για την αντιμετώπιση της Παχυσαρκίας. Η συνειδητοποίηση του προβλήματος από το άτομο και η απόφασή του να αλλάξει είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα. Οι ρεαλιστικοί στόχοι (10%- 15% απώλεια βάρους) αυξάνουν σημαντικά τις πιθανότητες να μην απογοητευτεί, να συνεχίσει την προσπάθειά του και τελικά να επιτύχει.

Τελικά τι πρέπει να περιλαμβάνει η θεραπευτική αντιμετώπιση της παχυσαρκίας;
Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να μειωθεί η πρόσληψη ενέργειας (φαγητό) και να αυξηθεί η κατανάλωση (σωματική δραστηριότητα). Στόχος είναι, σε βάθος χρόνου, το άτομο να μάθει να διατρέφεται σωστά, ισορροπημένα και να ασκείται.

Σε περίπτωση που ο Δείκτης Μάζας Σώματος είναι πάνω από 30 ή και πάνω από 27 εάν υπάρχουν σύνοδες παθήσεις (διαβήτης, υπέρταση ή δυσλιπιδαιμία), το άτομο μπορεί να βοηθηθεί από φαρμακευτική αγωγή. Αυτή τη στιγμή κυκλοφορούν στην Ελλάδα 3 φάρμακα για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας. Η Σιμπουτραμίνη (αυξάνει τον κορεσμό και τις καύσεις) ,η Ορλιστάτη (αποβάλλει μέρος του λίπους της τροφής) και η ριμοναμπάντη, που δρα σε ειδικούς υποδοχείς στον εγκέφαλο και αλλού, αυξάνει τον κορεσμό και βελτιώνει το μεταβολισμό της γλυκόζης και των λιπιδίων.

Σε περιπτώσεις πολύ σοβαρής Παχυσαρκίας (ΔΜΣ πάνω από 40 ή πάνω από 35 με σύνοδες παθήσεις) και αφού έχουν αποτύχει κατ’ επανάληψη προσπάθειες απώλειας βάρους με δίαιτα και φάρμακα, μπορεί να προταθεί από γιατρό η λύση της χειρουργικής αντιμετώπισης.


Φαρμακευτική θεραπεία της παχυσαρκίας.

Η φαρμακευτική αγωγή ενδείκνυται κυρίως στις ελαφρές μορφές παχυσαρκίας. Τα πιο γνωστά φάρμακα είναι τα ανορεξιογόνα με κύριο εκπρόσωπο τις αμφεταμίνες που δυστυχώς όμως παρουσιάζουν σοβαρές παρενέργειες. Οι αμφεταμίνες προκαλούν εξάρτηση και καρδιακές επιπλοκές, γι αυτό δε χρησιμοποιούνται πλέον. Άλλα ανάλογα ανορεξιογόνα που επίσης αποσύρθηκαν λόγω σοβαρών παρενεργειών είναι η phentermine και η fenfluramine. Ο φαρμακευτικός υπερθυρεοειδισμός με τη χορήγηση μικρών δόσεων θυρορμόνης (Τ3, 20 μg την ημέρα) διευκολύνει την απώλεια βάρους όταν συνδυάζεται με δίαιτα. Τα μακροχρόνια όμως αποτελέσματα και οι παρενέργειες αυτής της αγωγής δεν έχουν μελετηθεί.

Η rimonabant είναι μια νέα φαρμακευτική ουσία κατά της παχυσαρκίας που παρασκευάστηκε στα εργαστήρια της Sanofi-Aventis και κυκλοφορεί με το εμπορικό όνομα Acomplia. Το φάρμακο δρα στους υποδοχείς καναβινοειδών του εγκεφάλου και αλλού. Οι μέχρι τώρα μελέτες είναι ενθαρρυντικές και πιστεύεται ότι το Acomplia βοηθά επίσης και στη διακοπή του καπνίσματος, αν και το φάρμακο δεν πήρε επίσημη ένδειξη για αυτή τη δράση του. Μπορεί όμως να προκαλέσει κατάθλιψη και άλλες ψυχικές διαταραχές και χρειάζεται μεγάλη προσοχή σε ποιους ασθενείς θα χρησιμοποιηθεί.

Άλλα φάρμακα κατά της παχυσαρκίας που βρίσκονται σήμερα σε χρήση είναι:

sibutramine (Reductil)
Είναι ανορεξιογόνο με δράση στο κεντρικό νευρικό σύστημα, αλλά διαφορετικό από τις αμφεταμίνες. Αυξάνει τα επίπεδα σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης στον εγκέφαλο και πετυχαίνει απώλεια βάρους στο 60-70% των περιπτώσεων. Οι σπουδαιότερες παρενέργειες του φαρμάκου είναι η δημιουργία άγχους, νευρικότητας, αϋπνίας, ταχυκαρδίας, υπέρτασης, πνευμονικής υπέρτασης, πονοκεφάλων και ξηροστομίας. Η χρήση του αντενδεικνύεται όταν υπάρχει ιστορικό καρδιακής νόσου, υπέρταση ή όταν ο ασθενής λαμβάνει αντιεπιληπτικά ή αντικαταθλιπτικά φάρμακα.

orlistat (Xenical)
Είναι αναστολέας της παγκρεατικής λιπάσης, ενός ένζυμου που είναι απαραίτητο για την απορρόφηση του λίπους της τροφής. Όταν λαμβάνεται μαζί με το γεύμα, πετυχαίνει να μειώσει μέχρι και 30% την απορρόφηση του λίπους της τροφής. Το άπεπτο λίπος αποβάλλεται με τα κόπρανα και αυτή είναι η αιτία της πιο συχνής παρενέργειας του φαρμάκου που είναι οι διάρροιες. Η συχνότητα των κενώσεων είναι ανάλογη με την ποσότητα λίπους που περιέχεται στην τροφή. Για να αποφευχθούν οι διάρροιες, η θεραπεία με Xenical πρέπει να συνδυάζεται με δίαιτα χαμηλής περιεκτικότητας σε λίπος.

Τα αποτελέσματα της φαρμακευτικής θεραπείας είναι γενικά περιορισμένα και για το λόγο αυτό δε θεωρείται επαρκής θεραπεία για τη βαριά παχυσαρκία. Η μέση απώλεια βάρους φθάνει τα 8-12 κιλά σε διάστημα 6-12 μηνών. Με τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής, αν δεν υπάρξουν στο μεταξύ δραστικές αλλαγές της διατροφής και των συνηθειών, το βάρος ανακτάται σε σύντομο χρονικό διάστημα.


Η χειρουργική θεραπεία της νοσογόνου παχυσαρκίας

Ενδείξεις και αντενδείξεις της χειρουργικής της παχυσαρκίας

Η απόφαση για χειρουργική θεραπεία πρέπει να λαμβάνεται όταν η παχυσαρκία είναι σοβαρή (Δείκτης Σωματικού Βάρους > 40 kg/m2), επίμονη (περισσότερο από 5 χρόνια) και εφόσον οι συντηρητικές θεραπευτικές προσπάθειες με δίαιτες και φάρμακα δεν αποδίδουν. Σε περιπτώσεις με σοβαρές συνοδές παθήσεις, όπως διαβήτης, υπέρταση, αρθρίτιδα ή υπνοαπνοϊκό σύνδρομο, η χειρουργική ενδείκνυται ακόμα και με ΔΣΒ = 35 kg/m2. Στις περιπτώσεις αυτές, η ωφέλεια από την απώλεια βάρους είναι ιδιαίτερα σημαντική. Το τελευταίο αξίζει ιδιαίτερης προσοχής διότι η απόφαση για χειρουργείο πρέπει να λαμβάνεται μόνο όταν τα αναμενόμενα οφέλη υπερτερούν του κινδύνου μιας χειρουργικής επέμβασης.

Απόλυτες αντενδείξεις για χειρουργική θεραπεία αποτελούν σχεδόν όλες οι παθολογικές μορφές παχυσαρκίας (υποθυρεοειδισμός, σύνδρομο Cushing, σύνδρομο Prader-Willi κλπ.), η σοβαρή ψυχασθένεια, η εξάρτηση από αλκοόλ και ναρκωτικά και η συνύπαρξη σοβαρών παθήσεων που αυξάνουν σημαντικά το χειρουργικό κίνδυνο. Στις σχετικές αντενδείξεις της χειρουργικής θα πρέπει να αναφέρουμε επίσης την ηλικία (κάτω των 16 και άνω των 65), την έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος, την κακή φυσική κατάσταση και το χαμηλό επίπεδο επικοινωνίας και συνεργασίας.

Σήμερα είναι ξεκάθαρο ότι η χειρουργική είναι η μόνη αποτελεσματική θεραπεία για τη νοσογόνο παχυσαρκία. Με τη χειρουργική δημιουργούνται μόνιμες ανατομικές αλλαγές στο πεπτικό σύστημα που περιορίζουν την κατανάλωση τροφής, αλλάζουν το μεταβολισμό και προκαλούν σημαντική και μόνιμη απώλεια βάρους. Η χειρουργική προσφέρει μαζική απώλεια βάρους, βελτιώνει τους δείκτες αθηροσκλήρωσης (σάκχαρο, χοληστερίνη, υπέρταση) και μειώνει κατά 30-40% τον κίνδυνο θανάτου από καρδιαγγειακά νοσήματα και καρκίνο. Βοηθά επίσης στη θεραπεία παθήσεων του αναπνευστικού και μυοσκελετικού συστήματος και βελτιώνει την ψυχοσωματική υγεία και την ποιότητα διαβίωσης των ασθενών. Πρέπει όμως για να αποβεί επιτυχής να εκτελείται σε εξειδικευμένα κέντρα με έμπειρο προσωπικό και να υπάρχει σωστή προεγχειρητική προετοιμασία και μακροχρόνια μετεγχειρητική παρακολούθηση των ασθενών αυτών από ιατρούς και λοιπό προσωπικό πολλών ειδικοτήτων (χειρουργός, παθολόγος-διαβητολόγος, ψυχίατρος, διαιτολόγος κα). Οι πιο συχνά πραγματοποιούμενες επεμβάσεις είναι η τοποθέτηση γαστρικού δακτυλίου και το γαστρικό bypass. Oι επεμβάσεις αυτές μπορεί να γίνουν και με λαπαροσκοπική τεχνική με αποτέλεσμα μεγάλη συντόμευση του χρόνου παραμονής στο νοσοκομείο. Σε περιπτώσεις όπου απαιτείται μικρότερη απώλεια βάρους και το άτομο δεν είναι κατάλληλο για χειρουργική επέμβαση, μπορεί να επιλεγεί η λύση της ενδοσκοπικής τοποθέτησης γαστρικού μπαλονιού που μένει στο στομάχι από 6 μέχρι 9 μήνες και οδηγεί σε απώλεια μέχρι και 20 κιλών λόγω μεγάλης ελάττωσης του αισθήματος της πείνας που προκαλεί.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΑΣ ΤΕΥΧΟΣ